अबोली

उचलली जीभ की लावली टाळ्याला या थाटात सतत भडक मते मांडणा-या सर्वांस ठणकावुन ...
माझेच मत

१. बुटक्या माणसांनी रूंद टाय घालु नयेत, ते सोंडेसारखे त्यांच्या तोंदावर रुळतात
२. सफारी हा अतिशय अजागळ वस्त्रप्रकार असुन त्याची तुलना फक्त रिना रॉयच्या भडक पॅडलपुशर्सशी करता येते.
३.विढेरपोट्या (वेशेषेण ढेरपोटे इति) माणसांसाठी इन शर्ट शिवणा-या शिंप्याना इंजिनिअरींगची डिग्री द्यावी.
४. पॅंट नेसल्यावर ( हो माहित आहे मला, की घालणे हे क्रियापद जास्त प्रचलित आहे पण माझे मत, माझे क्रियापद!) पायात सॅंडल आणि पैंजण घालायला कायद्याने बंदी करावी

मनुके, Dearest,

आजीच्या बागेत काल अनगढ मोहर दरवळत होता
कुठला? विचारलं, तर ती हसली खुदकन

आकाशात ठळक होत जाणारी चांदणी पाहताना
ती सांगत असते तुझ्या चंद्रकला
कसा सायसाखर होतो तिचा आवाज
मी, तुम्हा दोघींमध्ये हेलकावणारी तृप्त 'संध्या'

तुझी आई, माझी बहीण,
तुझ्यासाठी दारी लावते आंब्याचं झाड
मावशी म्हणुन मी मात्र,
करणार तुझे लबाड लाड

बघता बघता मोठी होशील बयो!
माझ्या खांद्यावर कोपर ठेउन उभी राहशील!
मान उंच करुन बघताना तुझ्याकडे,
मनातल्या मनात म्हणीन मी,
आत्ता कुठे जरा जरा
मला उमजु लागलाय
मोहर ... दरवळ ... अनगढ

मुशाफिरी ही जितकी मुक्कामांची असते ना तेवढीच किंवा त्याच्यापेक्षा जास्त तिथे पोहचायला घेतलेल्या रस्त्यांची गोष्ट असते. काही रस्ते तर इतके मोहक असतात की ते स्वत:च मुक्काम असतात.
पुणे कोल्हापुर रस्त्यावर एकदा कात्रज शिरवळची गडबड मागे टाकली, की एक 'राजस रस्ता' सुरु होतो. खंबाटकीचा घाट ओलांडला की रस्ता एखादया राखाडी सॅटीनच्या रिबीनसारखा समोर उलगडत जातो. वाई महाबळेश्वरच्या पर्वतरांगा थोडाकाळ डावीकडे सोबत करतात. मग रस्त्याच्या दोन्ही बाजुस नजर पोचते तोवर शेतं. नोव्हेंबर डिसेंबरचे दिवस असावेत. शेतातला ऊस तु-याला आलेला. मध्येच एकीकडे तु-यांचा समुद्र डुलतोय. एकीकडे तोडणी झालेला एखादा काळाभोर पट्टा. सर्व आसमंतावर धुक्याची झिरझिरीत ओढणी. मावळतीची तिरपी उन्हं आणि काना-मनाला हुरहुर लावणारी एखादी सायंधुन. बस ये सफर तो खुद जिंदगी बन जाती है.
तसा तो रुद्र्गंभीर वरंध. भोरनंतरची पठारसपाटी पार करुन तुम्ही वरंधपाशी पोचता. खिंडीपाशी थांबुन खाली डोकावुन पाहणे "मश्ट". मनात हमखास क्लिंट इस्टवुड, काउबॉय हॅट आणि एखाद्या वेस्टर्नची धुन. पत्थरदिल सह्याद्री आपल्या सामर्थ्यात मग्न, आपली दृष्टी विस्फारलेली. तीन हेअरपीन वळणांच्या शिडीवरुन घरंगळत गाडी बघता बघता घाटपायथ्याशी पोहोचते तरी आपल्या डोळ्यापुढचा काळा पहाड हलत नाही. तसें सह्याद्रीच्या अंगाखांद्यावर वांदरांसारखे खेळणारे सगळे घाट - मुंबईला जातानाचा बोर घाट (जुना बरंका! आता एक्स्प्रेस झाल्याने बुजुन लांब गेलेला नव्हे, तर हक्काने खिडकीतुन फांद्या घासणारा), तामिणी, कोयनानगर, पोलादपूर ते पार आंबोली - आपल्या परीने सुंदर आहेत पण माझ्यासाठी वरंध त्यांचा सरताज आहे.
समुद्राच्या काठाकाठाने जाणारे रस्ते म्हणजे दुहेरी मेजवानी असते - अगदी - स्ट्रॉबेरी आणि क्रीम - किती आठवावे, कॅलिफ़ोर्नियातला मॉन्टरे-कॅरमेलचा १७ माईल, दिवे आगर -श्रीवर्धन, नागव-काशीद करत नबाबाच्या वाड्यापाशी जंजिरा मुरुडला ठाकणारा, आंजर्ले - केळशीचा खाडी ओलांडत जाणारा - कोकण कडे आणि अबलख अरबी समुद्र यांची जुगलबंदी मोठी पाहण्यासारखी असते.
मुन्नार थेकडीचा डोळ्याचं हिरवं पारणं फेडणारा सुनियोजित जंगलांचा रस्ता, स्विट्जर्लंड्चा फर्स्टहुन खाली उतरणारा बर्फाळ, डोंगराळ, हिरवळ आणि म्युजिकली चरणा-या गाईंचा अल्पाईन रस्ता असे कितीतरी ...
हे सगळे रस्ते मनी वसले ते त्यांच्या रमणीयतेने. पण काही रस्ते आणि वाटा आठवतात कारण त्या 'आपण' चाललेले असतो. मित्रांना गोळा करत शाळेला जायचा आपला रस्ता, मैदानापार जाताना नेहमी निवडलेली एकच चिमुकली पायवाट, कारने जाताना पारावरच्या गांधीटोपीवाल्याने दावलेला खालल्या अंगाचा शॉर्टकट, आणि ती न निवडलेली वाट ...
शाळेतुन परत येताना, शेवटच्या वळणावर, स्वाती आपल्या घराकडे वळायची, पुढचा किलोमिटर मला एकटीला पार करायचा असायचा, उन्हात तळपणारा फक्त माझ्या एकटीचा असा निखळ रस्ता. अजुनही एखाद्या दुखर रात्री स्वप्नात येतो.
रस्त्याची ही एक मोठी मुश्कील असते, तुम्हाला वाट माहित असली तर तो पार मुक्कामाला घेउन जातो, नाहीतर कुठेच जात नाही ...

Always keep Ithaca fixed in your mind.
To arrive there is your ultimate goal.
But do not hurry the voyage at all.
It is better to let it last for long years;
and even to anchor at the isle when you are old,
rich with all that you have gained on the way,
not expecting that Ithaca will offer you riches.
Ithaca has given you the beautiful voyage.
- From "Ithaka" by C. P. Cavafy.

आज कामावरुन परत येत होते. सिग्नलपाशी थांबले होते. तर समोरच्या रिक्शाच्या पाठीमागे लिहिलेली जाहिरात वाचली -
"धबधबे विकत व भाड्याने मिळतील!!"

माझ्या डोक्यात संवादांची एक बाजु लिहुन तयार ...
"मी तळेकर बोलतोय, नायगराचे किती पडतील हो? नाही म्हणजे तुम्ही पाण्याच्या हिशोबाने तो भाड्याने देणार का रूंदीच्या? एक्सॅक्ट डायमेन्शन्स काय आहेत हो नायगराचे? काय म्हणता कॅनेडियन नायगाराचे वेगळे पैसे? ही म्हणजे शुद्ध लूट चालवलीय तुम्ही!"

"अहो धबधबे - एक गिरसप्पा पाठवुन द्या आज सांजच्याला. आं देउ की पैसे ते काय कुठे वाहुन चाललेत होय? काय चार्ज लावताय? काय मे महिन्यात एवढे? त्या गिरसप्याला पाणी तरी असतं का मे महिन्यात? पंचासुद्धा भिजत नाही हो! काय म्हणता? भिजतो? काय चावटपणा आहे हा? तुम्हाला धबधबे विकायचेत की नाहीत? बर जाउ द्या! तुमचं पण राहिलं आमचं पण! बरोबर भिलार फुकट देउन टाका!"

"अहो धबधबे, म्हणजे मला असं विचारायचं होतं, अहो किती जोरात बोलताय? काय म्हणता? फार आवाज आहे धबधब्यांचा? अस्सं. तर काय हो, पॅकेज ऑफर म्हणुन काश्मीर धबधब्याबरोबर मंदाकिनी पण देता का तुम्ही?"

माझी कल्पना आता वाहावत चालली आहे तेंव्हा आटते!

कल्पना करा की तुम्ही बाजाराच्या रस्त्याने चालला अहात. समोरुन साठीच्या, सावळ्या वर्णाच्या, सुरकुतल्या कातडीच्या, कमरेत थोड्या वाकलेल्या, हिरवी नऊवारी नेसलेल्या, गळ्यात पोत, कानाच्या ओघळलेल्या भोकात बुगड्या, हातात चार काचेच्या बांगड्या घातलेल्या आजी तुमच्या समोरुन आल्या आणि तुम्हाला म्हणाल्या, "Could you please direct me to the post office nearby?" in Oxford English, एकदम तुम्ही कसे दचकाल की नाही?
आपण सगळे सतत, नकळत, आपल्या आजुबाजुच्या व्यक्ती, वस्तु, घटना यांच्याबाबतीत आडाखे बांधत असतो. कच्चे आडाखे पक्के करत असतो. ९९% ते आडाखे अगदी बरोबर निघतात आणि जेंव्हा नाही निघत तेंव्हा त्या प्रसंगांचे किस्से बनतात.
प्राणिमात्रांच्याबाबत आडाखे बांधायला सर्वात मदतीची ठरते ती त्यांची देहबोली. अहो प्राणीमात्र म्हणजे द्विपाद, चतुष्पाद सगळे बरका! खरं सांगा तुम्ही, समोरुन येणा-या कुत्र्याला बघुन, हा कुत्रा निरुपद्रवी आहे का आपल्याला रस्ता ओलांडायला हवा, ह्याचा अंदाज एका कटाक्षात त्याची चाल, शेपूट आणि दात बघुन घेउ शकता की नाही? (इथे जर तुम्ही नाही म्हणाला असाल तर तुम्हाला भारतात वास्तव्याचे भाग्य प्राप्त नाही अथवा तुम्ही अनुग्रहीत वर्गातले आहात असा आडाखा मी बांधेन!) अर्थात हे मी रस्त्यावरच्या कुत्र्यांबद्द्ल बोलत आहे. 'पट्टेवाल्या' कुत्र्यांबद्दलचे अंदाज, पट्ट्याच्या दुस-या टोकाला असणा-या प्राण्याकडे पाहुन लावता येतात.
लहान मुलांच्या आयांचं बघितलं आहे का तुम्ही? ते पोर आसपास असेल तर त्याच्या गुरुत्वमध्याचा अंदाज घेत असतात. त्या पोराने पायाची विवक्षित हालचाल सुरू केली किंवा 'चेहरा' केला की तातडीने पोराला धरुन बहिर्दिशेला धाव घेतात. ही झाली आई-मुलांची सांकेतिक देहबोली. त्यातही दोन्ही टोकाच्या आया असतात, बेबीआत्यांची सुन एकदा गप्पा मारायला बसली, की तिची लेक पार तळ्यात-मळ्यात करायला लागली तरी हिला पत्ता नसतो, आणि आमची नंदु, पोरानं जरा पाय वाकडा केला की लागली चौकश्या करायला! काय कावला होता तिचा . . . . ओलाफ! (हा हा -- तुम्ही अपेक्षा केली होती की नाही की कार्ट्याचं नाव चिन्मय, वेद, आर्य नाहीतर फारफार तर आर्चिस असणार म्हणुन?) असो आज काल हा देहबोली वाचनाचा प्रकार, `हगीज'कृपेने बंद होत चालला आहे.

माझी देहबोलीची व्याख्या थोडी व्यापक आहे बरंका? म्हणजे केवळ अंगविक्षेप नव्हे तर पेहराव, केशभुषा, आभुषण-चयन, आवाज, हेल, संवाद, सवयी हे सर्वकाही माझ्या मते त्यात समाविष्ट आहे.

तर असं हे आडाखे बांधायचं शास्त्र आहे. त्यात विशारद, पारंगत अश्या पदव्या सुद्धा असतात. इन्सब्रुकच्या विमानतळावर दिसलेला मिशीवाला घारा - पुणेरी आहे हे थोड्या सरावाने ओळखता येतं पण नदीअलिकडचा की पलिकडचा, कोथरुड का प्रभात रोड हे ओळखु शकलात तर खरे पारंगत.
माय फेअर लेडी मधला हेन्री हिगिन्स कसा संभाषणाच्या हेलावरुन कोण कुठल्या प्रांतातले हे ओळखातो त्यातलाच हा प्रकार.
तुम्ही ऑफिसच्या रिसेप्शन मध्ये आलेला माणुस इन्टेरव्ह्यु द्यायला आला आहे की सेल्स रेप्रेसेंटीव आहे हे ओळखु शकता. लग्नात आलेला बनु वन्संच्या मुलीचा मित्र किती गुड फ्रेंड आहे हे ओळखु शकता. बसस्टॉपवर उभी असलेली मुलगी एस एन डी टी ची का फर्गसन ची हे ओळखु शकता. ह्या शेजारुन जाणा-या बायका आई-मुलगी का सासु-सुन हे सांगु शकता - देहबोली आहेच तशी बोलकी!
पण ही सगळी पारंगतता घेउन तुम्ही परक्या देशात जाता आणि सगळंच चित्रच पालटतं! तिथल्या लोकांचे ना कपडे वाचता येतात ना हावभाव! ना नावावरुन काही कळतं ना गावावरुन - आपलं अगदी शहरात पाट्या न वाचता येणा-या अडाण्यासारखं होऊन जातं. सगळं अनोळखी असुरक्षित वाटतं. मग हळुहळु आपलं मन एक नवी वही उघडतं. नोट्स घ्यायला लागतं. उतरंड रचतं. -Oh Macy's Oh Neiman Marcus! No Gucci -- गोष्टी मांडणीत जागेवर बसायला लागतात. संवादाचे नवे अर्थ, सामाजिक संदर्भ, आणि परत एकदा तुम्ही घरचे होता इथे.

मग जेंव्हा भारतात परत येता, तेंव्हा तुमच्या Jump Suit आणि accents वरुन आडाखे बांधलेच लगेच म्हणुन समजा

तर असा हा अखंड खेळ - आडाखे बांधायचा आणि आडखे बांधायची संधी पुरवायचा.
हे वाचतानाही तुम्ही लेखिकेबद्दल आडाखे बांधत आहात की नाही? - पुण्याची - लेकुरवाळी - परदेश म्हणजे अमेरिका बघितली असावी - मराठी मिडियम - संस्कृत ५० मार्काचं की १००? . . . .

रात्रंदिन वाचनाचा ध्यास असण्याच्या आणि तेवढा वेळ असण्याच्या काळात, मिळेल तिथुन, आणि मिळेल तशी पुस्तके वाचुन काढली. त्या वाचनवेडात पार बुडुन गेले ते आता बाहेर यायचं काही लक्षण नाही. या प्रवासात पुस्तके ही साथीदार होती. आमच्या घरात कुठलेही कपाट उघडले की दृष्टीस पडायचे ते पुस्तकांचे मनोरे. अशा सगळ्या साहित्यसहवासात, काही पुस्तकांनी माझ्या मनात आपले स्थान बनवले. ध्यानात घ्या या आठवणी 'पुस्तक' या वस्तुच्या आहेत. त्यातल्या साहित्याचा त्यात भाग आहेच पण ती पुस्तके, केवळ वस्तु म्हणुनही मला भावली, लक्षात राहिली.

तर वाचनावर मनापासुन प्रेम असलं तरी वाचनाचा एक प्रकार तसा नावडताच. तो म्हणजे पाठ्यपुस्तकं. त्यांच्यावर प्रेम करणं अवघडच! आवडती पुस्तकं सुद्धा 'रॅपिड रीडींग' ला आली तर 'संदर्भासहित स्पष्ट'पणे नावडती होतात! एवढं असुन एक पुस्तक मला खुप आवडलं होतं. मला तिसरीत असलेलं इतिहासाचं पुस्तक. मला आठवतं त्याप्रमाणे त्या पुस्तकाचं नाव 'थोरांची चरित्रे' असं होतं (चु.भु. द्या. घ्या.) मोठं सुरेख पुस्तक होतं ते! मस्टर रंगाच्या मॅट मुखपृष्टावर, स्वातंत्र लढ्यातील नेत्यांची पोर्ट्रेट्स फोटोंसारखी मांडणी. प्रत्येक नेत्याचा एक धडा. प्रत्येक धड्यात दोन चित्रं. एक पोर्ट्रेट आणि एक त्यांच्या आयुष्यातल्या एका प्रसंगावरचं चित्र. रामकृष्ण परमहंसांचं, ते लहान असतानाचं देवीपुढे बसलेलं चित्र अजुन माझ्या डोळ्यासमोर आहे. गडद निळ्या रंगाची बंगाली पद्धतीने काढलेली दुग्गा आणि तिच्या पायाशी बसलेला छोटा गदाधर. तसंच नेताजींचं स्थानबद्धतेतुन निसटतानाचं उंच फर कॅप मधलं चित्र. अजुनही मला त्या पुस्तकाची सय येते. विषयानुसार जुळुन आलेलं सादरीकरण, उच्च निर्मितीमुल्य यांचं उत्तम उदाहरण! नाहीतर नुसतीच नुसती शि.द. फडणीसांची चित्र घातली म्हणुन गणिताची पुस्तकं हसत खेळत होत नाहीत ( शि. द, फडणीसांची तालबद्ध चित्र मला मनापासुन आवडतात, तेंव्हा गैरसमज नको) पण म्हणुन गणिताच्या पुस्तकात? आणि म्हणुनच ज्यांनी ते पुस्तक बनवलं त्यांचं कसब, परिश्रम आणि बांधिलकी जाणवते. उठुन दिसते.

तुमच्यापैकी काहीजणांना आठवत असेल कदाचित, "ग्लासनॉस्त" आणि "पेरेस्त्रॉयका" च्या आधी, वर्षातुन एकदा तरी, जागोजागी रशियन पुस्तकांची प्रदर्शनं भरायची. अनोळखी शास्त्रिय पुस्तके, मध्येच एखादं 'रशियन भाषा शिका', रशियन भाषेतल्या क्लासिक्स्ची पाय घासत चालल्यासारखी वाटणारी भाषांतरं, गॉर्कीचं आई नाहीतर डोस्तोएवस्कीचं इडीयट. तर अशा प्रदर्शनातुन बाबांनी आम्हाला रशियन परीकथांचं पुस्तक आणलं होतं. गुळ्गुळीत पानांचं, भरपूर गोष्टी असलेलं, हिरव्या कापडी बांधणीतलं. आपल्या इथे जे बुकबाईंडींग केलं जातं, त्यासाठी खास शोधुन पुस्तकशत्रु नोकरीवर ठेवले जातात असं माझं स्पष्ट मत आहे. शक्यतो जोर लावल्याशिवाय पुस्तक उघडता येउ नये, उघडल्यावर, वाचणारा गाफिल राहिला झाला तर ते फाटकन बंद व्हावं. याची विशेष काळजी घेतली जाते. शिवाय, ओळीच्या सुरवातीचे आणि शेवटचे शब्द लेखकाने उद्योग नसल्याने लिहले आहेत, तेंव्हा ते कापणीत किंवा बांधणीत गेल्याने काही फरक पडत नाही अश्या विचाराने ती बांधणी केली जाते. आम्ही असंच एक पुस्तक परत बांधणी करायला दिलं होतं. शशी भागवतांचं 'मर्मभेद'. मोठं मस्त पुस्तक आहे ते. गो ना दातारांच्या वीरधवल पठडीतलं. 'रहस्यमय'. तर या बाईंडींगबाबाने त्याचं रहस्यभेद करणारं पान, पहिल्या पानाच्याही आधी बांधलं! आता बोला! त्या तुलनेत या पुस्तकाची बांधणी फार्फार वरच्या दर्जाची होती.

या पुस्तकानं मला एक नवीन कल्पनाविश्व दाखवलं. साधारणत: आपल्याला माहित असलेल्या परीकथा हॅन्स ऍन्डरसनच्या. किंवा आता डिस्नेची मक्तेदारी असणा-या. 'परी' ही आपल्याकडे इंपोर्टेडच. मला वाटतं 'फेअरी'चं मराठीकरण.

या पुस्तकानं मला पूर्व युरोपतल्या कल्पना दाखवल्या. 'बाबा यागा' चेटकीण, तिची पायावर चालणारी झोपडी, तिचे '" उद्गार, आयवान आयवानोविच, मार्या मारिना, ओव्हनवर बसुन राहणारा आळशी आय्वान. झार आणि झारिना, सगळंच वेगळं. त्या पुस्तकातली चित्रं पण वेगळी होती. त्यांची शैली, रंगांचा वापर, सारं रशियन धाटणीचं. कवरवर धावणारे तीन घोडे आणि त्यांचं तीन रंगात होणारं रुपांतर. सगळाच वेगळा परिपुर्ण अनुभव! आणि विशेष म्हणजे माझ्या आणि बहिणीच्या हाताळणीनंतरही ते आता माझ्या लेकीला वाचायला द्यायला पुर्ण रुपात शाबुत आहे!

माझी तिसरी आठवण आहे ती देव्हा-याच्या खालच्या खणात ठेवलेल्या 'संपूर्ण चातुर्मास' या पुस्तकाची! कुंकु-उदबत्ती-धूप-कापराचा धार्मिक वास या पुस्तकाला यायचा. चातुर्मासात देव्हा-याच्या शेजारी लागणा-या जिवतीच्या चित्राइतकंच हे पुस्तक माझ्या देवआठवणींचा अविभाज्य भाग आहे. संध्याकाळच्या हुरहुर लावणा-या वेळी या सगळ्यांनी 'शुभंकरोती'च्या बरोबरीने दिलासा दिला आहे.

तसं हे पुस्तक म्हणजे एक जंत्री आहे. भुपाळ्या, पाळणे, आरत्या, व्रत विधी, ते तिथी, वार , मराठी महिने, स्तोत्रे, रामरक्षा, सर्व काही. मिळेल ते वाचायचे आणि नवीन न मिळाल्यास असेल ते परत वाचायचे, हे ब्रीद असल्याने, मी ह्या पुस्तकाचीही पारायणे केली आहेत. आरत्या म्हणताना तुम्हाला जाणवलंय का की काही आरत्या स्फुरलेल्या आहेत तर काही जुळवलेल्या आहेत. उदा. दुर्गेदुर्घटभारी ( हे वेगळे शब्द आहेत हे वाचे पर्यंत माहीतच नव्हतं!) ही कशी दुर्गेच्या उग्ररुपाला साजेशी आहे. लवथवती विक्राळा 'वीररसपुर्ण' आहे. कशाचाही अर्थ लावुन पहायची दुसरी खोड असल्याने 'साही विवाद करता पडले प्रवाही' ऐकताना - धप्पकन पाण्यात पडलेल्या माणसांचा आणि दुर्गेचा काय संबध? हा पडलेला प्रश्न पण आठवतोय.

आणि या सर्वांपेक्षा भारी आहे, या पुस्तकातला कहाण्यांचा खजिना. सोमवारची, शुक्रवारची पहिली आणि दुसरी, सोमवती अवसेची अश्या कितीतरी! या कहाण्या म्हणजे सोपी ओघवती भाषा, प्रासयुक्त वाक्यं याची उत्तम उदाहरणं आहेत. 'उतशील, मातशील, घेतला वसा टाकशील". 'करा रे हाकारा, पीटा रे डांगोरा', 'खुलभर दुध' आणि 'केनीकुर्ड्याची भाजी' अशी वळणं घेत 'पाचा उत्तरात सुफळ संपुर्ण' होणारी कहाणी माझ्यासाठी लेखनाचा आदर्श आहे.

बदलाच्या वा-यापासुन आपल्या आणि आपल्या मुलांवर करायच्या संस्काराना वाचवण्याच्या माझ्या आईच्या प्रयत्नांचं हे पुस्तक एक साक्षीदार आहे. त्याची माझ्या मनातली आठवण समईसारखी सोज्वळ तेवते आहे

सुहृदांबरोबर हवाहवासा वाटणारा प्रवास कामानिमित्त झाला की 'अपरिहार्य' सदरात जातो नाही? असाच एक ढकलाढकली करुन शेवटी 'अपरिहार्य' झालेला प्रवास माझ्यावर कोसळला. मी सवयीने प्रवासकर्त्या संगीताला फोन लावला,

'अग संगीता, मला दहा दिवसात San Hose ला जावं लागणार आहे. तिकिटं बघतेस का? '

संगीताचं उत्तर 'तू आपल्या TRTS मध्ये टाक ना.'
'काय?'
'Travel Request Tracking System ग, मग मी processing सुरु करते. फॉर्म पाठवते तो भरुन अप्रुवल घे. You are cutting too short OK?'
मला माझा पहिला प्रवास आठवला. माझ्या बॉस नं मला सांगितलं
'There is an SOS situation out there. तू हँडल करु शकशील. उद्या VISA, Fly the day after. तिकिटाचं मी बघतो. दोन दिवसांनी मी बारा तास पलिकडे असणा-या जागी computerसमोर! बॉस चा फोन, 'बरोबर पोचलीस ना बयो? खायचं रहायचं ठीक आहे ना?' आणि आता हे!
तसं हेही अपरिहार्यच आहे. नीश असणारी कंपनी आता चांगलीच जगङ्वाळ झाली आहे. ही लिखापढी त्या वाढत्या पसा-यात आवश्यकच आहे हे मलाही पटतं पण खटकतं हे ही खरंच!
आमची पुणेरी संस्कृती जपण्याची जबाबदारी पुण्याच्या दुकानदारांवर आहे हे तर सर्वांना माहीत आहे.
नंबर घातलेल्या, झिजुन चाललेल्या लाकडी फळ्यांच्या दरवाजांच्या धुळकट दुकानात बसलेले साठे आणि कंपनी तुम्हाला हव्या त्या घाटाचा ड्बा, तेलपोळीचा पत्रा आणि कवड्या पुरवणार,
दुधाच्या दुकानातले शारंगपाणी 'वहिनी तुम्हाला गाडी चालवता आलीच पाहीजे' असं दटावणार, आणि चितळे दूध संपलं असलं तर कात्रजच प्रकृतीला चांगलं असं प्रतिपादन करणार,
घरी सामान पोच करायला आलेला 'प्रपंच'चा क्षीरसागर (धाकली पाती) आजोबांसाठी गुलकंद आणणार, यादीत नसला तरी. आणि अर्धा तास 'शेअरबाजारा'वर गप्पा मारणार,
भाजीवाल्या बाई 'काय ताई ब-याच दिसांनी? परवा तुमची लई सय आली बगा. येकदम ताजं शॅलड आणलं होतं पन तुमचा पत्याच नाय!' असा ड्वायल्वाग मारणार.
पुष्करणी भेळेच्या दुकानात काळे मातीचे रांजण पाण्याला असणार आणि साडेसातची कामगार सभा ऐकायची सक्ती पण!

पण पण पण

या सर्वांवर धावा बोलत आहेत ही नवीन येणारी दुकानं - रिलायन्स फ्रेश आणि बिग बजार आणि सुभिक्षा. सुभिक्षा! दमड्या टिच्चुन वस्तु विकत घ्यायच्या दुकानाचं नाव सुभिक्षा! मला उगाचचं खांद्याला चौपदरी झोळी अडकवुन " ॐ भवती ..." केल्यासारखं वाटेल!
मला माहित आहे तुम्ही म्हणताय, बाई जरा पॅरानॉईड आहे. कुठे रिलायन्स आणि कुठे मंडई, पण रिटेल शॉप्स नी 'मॉम ऍंड पॉप' स्टोअर्सना झोपवलं हे अमेरिकेतलं सत्य आहे हे तुम्ही जाणता. एकदा price wars आणि game of volume सुरु झाले की हे अटळ आहे. अत्ताच, रिलायन्स मधल्या भाज्यांचे दर कमी, वजन चोख आणि माल रसरशीत आहे.
माझाही जीव रमतो या दुकानात, खोटं कशाला बोलु? निवडीला वाव, वातानुकुलन आणि थोडं मिरवणं मलाही भावतं पण तिथल्या भावशुन्य डोळ्यांच्या, भाषेचा गंध नसलेल्या विक्रेत्या पोरी मला परक्या वाटतात. 'चवळी कुठे आहे?' हे इंग्रजीत विचारावं लागतं च्यामारी! शॉपिंगला येणा-या बायांची कार्टी, शॉपींग कार्ट ढकलताना माझ्या घोट्यांचा नेम धरतात आणि त्या भवान्या 'नो बेटा' करत अंगावरुन निघुन जातात. डब्बल च्यामारी! आणि या सगळ्यात पुणेरी संस्कृतीवर संक्रांत येते ती वेगळीच!
हीच प्रगती आहे, हीच उंचावणारी जीवनप्रत आहे आणि मला ती हवीहवीशी आहे. मान्य, सगळं मान्य! पण माझ्या मनाला सागरगोटे, लंगडा बाळकृष्ण, अन्नपुर्णा हे पण हवय! म्हणुन तर माझं धुवट मन ठसठसतं,

पुढे पुढे जाताना,
ही मनात कसली खंत?
गुलबकावलीच्या रानी
होतो आपुलकीचा अंत!